Bản thể và hiện tượng trong thi kệ 'Thị pháp vị pháp trụ, thế gian tướng thường trụ'

Hình minh họa

Trong toàn bộ hệ thống kinh điển Phật giáo Đại thừa, Kinh Diệu Pháp Liên Hoa được tôn vinh là "Vua của các kinh", khai thị cái nhìn rốt ráo về thực tướng của vạn pháp nhằm đưa tất cả chúng sinh đến tri kiến Phật. Ngay tại Phẩm Phương Tiện thứ 2, Đức Phật đã hé mở bức màn bí ẩn của thực tại bằng hai câu thi kệ có tầm vóc triết học thâm sâu: "Thị pháp vị pháp trụ, thế gian tướng thường trụ". Đó không chỉ là một lời tuyên ngôn mang tính khai sáng về bản thể luận, mà còn là chiếc chìa khóa gỡ bỏ mọi mâu thuẫn, tưởng chừng như đối lập giữa vô thường và thường trụ, giữa hiện tượng và bản thể, giữa cõi sinh diệt và cõi Niết Bàn.

​Xét về mặt ngôn ngữ, hai câu thi kệ này chứa đựng những thuật ngữ mang tính nền tảng của Phật học.

"Thị pháp" có nghĩa là từng hiện tượng, từng sự vật hay trạng thái tâm lý.

"Vị" là bản vị, vị trí tự nhiên, hay chỗ đứng nguyên sơ vốn có của hiện tượng.

"Pháp trụ" nghĩa là an trụ đúng vào quy luật và vị trí tự nhiên của chính nó.

"Thế gian tướng" là tất cả các tướng trạng, biểu hiện bề ngoài của thế gian, bao gồm cả các quy luật biến đổi sinh, trụ, dị, diệt, thành, trụ, hoại, không.

"Thường trụ" có nghĩa là vĩnh hằng, không bao giờ mất đi, hằng hữu như bản chất vốn có. Nghĩa tổng quát của hai câu thi kệ diễn dịch rằng, mỗi hiện tượng đều an trụ đúng vào bản vị tự nhiên của nó, và toàn bộ tướng trạng của thế gian này bản chất là vĩnh hằng, thường trụ.

​Trong các kinh điển Nguyên thủy, Đức Phật luôn nhấn mạnh thế gian là vô thường, tất cả các hành đều vô thường. Tuy nhiên, sự khác biệt này không phải là sự mâu thuẫn, mà là sự nâng cao tầm nhìn từ Thế Gian Pháp (cái nhìn duyên khởi qua thời gian) sang Thực Tướng Pháp (cái nhìn toàn diện qua bản thể). Vô thường là cách nhìn về hiện tượng qua sự biến đổi theo thời gian, còn "thường trụ" ở đây chính là việc nhận ra quy luật của biến đổi vô thường, đó là một thực tại vĩnh hằng không bao giờ thay đổi.

​Ý nghĩa thâm sâu này không chỉ xuất hiện trong Kinh Pháp Hoa mà được khẳng định xuyên suốt trong các bộ kinh lớn của hệ thống Phật Giáo: Trong Kinh Tương Ưng Bộ tập 2, Chương 12, Tương Ưng Nhân Duyên, Kinh Duyên số 20, Đức Phật dạy rằng: “Này các Tỷ Kheo, dầu các đấng Như Lai có xuất hiện hay không xuất hiện, pháp giới ấy vẫn an trụ, pháp trú tánh ấy vẫn an trụ, pháp định tánh ấy vẫn an trụ, tánh y duyên ấy vẫn an trụ." Đây chính là tiền đề trực tiếp cho câu: “Thị pháp vị pháp trụ, thế gian tướng thường trú”. Dù con người có nhận thức được hay không, Phật có xuất thế hay không, thì bản chất của vũ trụ và quy luật  tương sinh tương diệt vẫn luôn đứng nguyên ở bản vị của nó.

​Trên tinh thần Bát Nhã, tư tưởng này được soi sáng qua lý Tánh Không. Ngài Quán Tự Tại Bồ Tát tuyên thuyết rằng: các pháp đều mang cái “không tướng, không sinh, không diệt, không cấu, không tịnh, không tăng, không giảm”. Trong Kinh Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa, Quyển 567, Phẩm Pháp Giới thứ 4, Đức Phật dạy rằng: “ Nhất thiết chư pháp bản tính bất sanh tắc bất diệt, bản tính tịch tĩnh tắc  bất động”. (Tất cả các pháp bản tính không sinh nên không diệt, bản tính tịch tĩnh nên không động).

Vì thế, tướng "thường trụ" trong Kinh Pháp Hoa chính là "Không Tướng" trong kinh Bát Nhã, nơi mọi hiện tượng, hình tướng của thế gian tuy thấy có sinh có diệt, thì đó chỉ là sự tụ tán của các duyên, nhưng về  bản chất “tính không” thì chưa từng có một thực thể độc lập nào thực sự sinh ra hay thực sự mất đi cả. Mọi hình tướng chỉ là sự tụ tán của các duyên. Do đó, cái tính “không sinh không diệt” ấy chính là tướng “thường trụ” của thế gian.

Trong kinh Đại Bát Niết Bàn, Quyển 14, Phẩm Thánh Hạnh, Phật dạy rằng:

“Chư hành vô thường.

Thị pháp sanh diệt.

Sanh diệt, diệt dĩ.

Tịch diệt vi lạc.”

(Các hành vô thường, là pháp sinh diệt, khi sự sinh diệt chấm dứt thì tịch diệt là niềm vui), và cũng trong Kinh Đại Bát Niết Bàn, Quyển 27, Phẩm Sư Tử Hống Bồ Tát Phật dạy:

“Nhất thiết chư pháp

Bản tính tự nhiên.

Thường vô biến dịch

Thị cố vô tướng”

(Tất cả các pháp bản tính tự nhiên thường nên không biến, tịch nên không tướng). Quy luật sinh diệt của thế gian chính là biểu hiện của cái thường trụ trong Niết Bàn.

Trong Kinh Đại Bảo Tích, Quyển 110, Bồ Tát Tạng Hội Thứ 47, Phẩm Pháp Giới Thực Tướng, Phật dạy rằng:

“Pháp vị pháp trụ

Pháp giới thường trụ.

Bất tăng bất giảm.

Bất lai bất khứ.

Nhất thiết chư pháp.

An trụ như giới.

Bất ly như giới.”

(Pháp trụ pháp vị, pháp giới thường trụ, không tăng không giảm, không đến không đi, tất cả các pháp, an trụ trong cõi Như và không rời khỏi cõi Như).

​Trong Kinh Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm, Quyển 14, Phẩm Phát Tâm Công Đức thứ 17, Phật dạy rằng: "Pháp tính bản không vô sở hữu, vô nhiếp vô thủ vô vi viễn, nhất thiết chư pháp tánh bình đẳng, vô hữu chủng chủng sai biệt tướng." (Pháp tính vốn không, không sở hữu, không nắm giữ, không xua đuổi, không bám chấp, tất cả các pháp cùng tính chất của chúng đều bình đẳng, không sai biệt).

Mọi hiện tượng tuy biến chuyển muôn hình muôn vẻ nhưng chưa từng rời khỏi bản tính tịch tĩnh hằng có, và sự hợp nhất này cũng được Bồ Tát Long Thọ đúc kết trong Trung Quán Luận, Chương 25, Phẩm Quán Niết Bàn: “Niết Bàn dữ thế gian, vô hữu thiểu phân biệt. Thế gian dữ Niết Bàn, diệt vô thiểu phân biệt” (Giữa thế gian và Niết Bàn không có chút mảy may sai biệt)

Ví như, khi quan sát vòng tuần hoàn của nước, ta thấy rằng khi đám mây tích tụ biến thành mưa, rơi xuống thành dòng sông, rồi bốc hơi trở lại thành mây, nếu nhìn ở góc độ hiện tượng, ta thấy đám mây mất đi và cơn mưa sinh ra. Nhưng ở góc độ "Thị pháp vị pháp trụ", nước chưa bao giờ sinh hay diệt mà chỉ chuyển đổi hình tướng tùy thuộc vào nhiệt độ và độ ẩm, khi là mây thì trụ đúng pháp vị của mây, khi là mưa thì trụ đúng pháp vị của mưa, bản tính của nước xuyên suốt quá trình đó là bất biến và thường trụ.

​Tương tự như ngọn lửa, khi củi cháy hết thì lửa tắt, người chưa hiểu cho rằng lửa đã diệt mất, nhưng thực chất nguyên lý cháy là một quy luật vĩnh hằng của vũ trụ, hễ hội đủ điều kiện thì lửa bùng lên và an trụ đúng bản vị của nó.

​Hay như sự luân chuyển của bốn mùa xuân, hạ, thu, đông, việc cây cối rụng lá mùa đông và đâm chồi nẩy lộc vào mùa xuân tưởng như sự sống bị hủy diệt rồi tái sinh lại, nhưng bản thân quy luật luân chuyển bốn mùa chính là "tướng thường trụ" bất biến của vũ trụ, trong cái biến đổi liên tục của thời tiết, nó vẫn chứa đựng một trật tự vĩnh hằng.

​Thấu suốt về giáo lý này sẽ mang lại những chuyển hóa sâu sắc cho đời sống nội tâm. Khi hiểu "Thị pháp vị pháp trụ", ta ngừng cưỡng cầu bắt buộc mọi người trên thế giới phải theo ý mình, chấp nhận con người và sự vật, đúng như bản tính vốn có của nó, để gạt bỏ mọi khổ đau và oán trách. Khi nhận ra "Thế gian tướng thường trụ", ta đạt được tâm bình thản trước những sóng gió thăng trầm, được mất, khen chê của cuộc đời, bởi ta thấy sự biến động “Bát Phong Xuy” đó, chính là bản chất thường trụ của thế gian. Đồng thời, giáo lý này cũng giúp ta chuyển hóa phiền não thành Bồ Đề, không tiêu diệt tham, sân, si một cách cực đoan mà nhận diện và đưa chúng về đúng pháp vị để năng lượng ấy trở thành từ bi và tuệ giác.

​Câu thi kệ: "Thị pháp vị pháp trụ, thế gian tướng thường trụ" cùng lời dạy "Chư pháp tùng bổn lai, thường tự tịch diệt tướng" không phải là những khẩu hiệu lý thuyết mơ hồ, mà là bức tranh toàn cảnh về thực tại được vẽ nên bởi tri kiến rốt ráo của Đức Phật. Lời dạy này đập tan cái nhìn phiến diện, xé bỏ sự phân chia nhị nguyên giữa biến đổi và cố định, giữa thế gian tục lụy và Niết Bàn tịch tĩnh.

Khi nhận ra mỗi sự vật đều đang vận hành đúng quy luật tự nhiên, và ngay trong cái chớp mắt vô thường của hoa nở, chim hót đã ẩn chứa tính vĩnh hằng của bản thể, người học Phật sẽ không còn trốn chạy thế gian đau khổ này, để tìm cầu một cõi Cực Lạc xa xôi, mà nó ở ngay tại nơi đây và ngay lúc này, giữa lòng dòng đời vạn biến, có thể an nhiên mỉm cười và tự tại bước đi thong dong trong cõi vô cùng.

Ngày Trùng Cửu - Bính Ngọ 2026

Cư sĩ Như Lực - Phạm Ngọc Sơn