“Ăn chay chưa chắc đã thành Phật, nhưng không có vị Phật nào nỡ lòng nhìn thấy chúng sinh khác bị phanh da xẻ thịt vì mình cả.”

Ăn chay không phải là tấm vé bảo đảm cho sự giác ngộ. Một người có thể ăn chay cả đời mà trong lòng vẫn còn tham lam, sân hận, hơn thua và ích kỷ. Ngược lại, cũng không nên chỉ nhìn vào một bữa ăn để vội vàng đánh giá phẩm hạnh hay mức độ tu tập của một con người. Đạo Phật không giản lược con đường giải thoát vào chuyện ăn gì hay không ăn gì.

Nhưng nếu nói đến lòng từ bi, câu chuyện lại khác. Khi nhìn một con vật run rẩy trước lúc bị giết, khi nghe tiếng kêu của một sinh mạng đang vùng vẫy để được sống, chúng ta khó có thể nói rằng nỗi đau ấy hoàn toàn không liên quan đến mình, nếu sự chết của nó cuối cùng trở thành món ăn trên bàn của mình. Con người ham sống, sợ chết. Muôn loài cũng ham sống, sợ chết. Con người biết đau. Muôn loài cũng biết đau. Hình hài có thể khác nhau, nhưng khát vọng được sống thì không khác.

Vì vậy, đối với người học Phật, ăn chay không nhất thiết phải bắt đầu từ một giáo điều. Nó có thể bắt đầu từ một câu hỏi rất giản dị: Nếu mình có thể sống mà bớt đi một phần đau đớn của chúng sinh khác, tại sao mình không làm?

Một bữa cơm chay không khiến chúng ta lập tức trở thành người thánh thiện. Nhưng nếu bữa cơm ấy xuất phát từ ý thức không muốn một sinh mạng phải chết để thỏa mãn khẩu vị của mình, thì ngay trong sự lựa chọn nhỏ bé ấy, một hạt giống từ bi đã được gieo xuống. Ý nghĩa của ăn chay có lẽ nằm ở đó. Không phải để tự hào rằng mình ăn chay, không phải để cho rằng người ăn chay cao quý hơn người ăn mặn, càng không phải lấy chuyện ăn uống làm thước đo để phán xét sự tu hành của người khác.

Ăn chay là một cách tập nhìn sâu vào mối liên hệ giữa sự sống của mình và sự sống chung quanh. Một miếng thịt khi đã được nấu chín và đặt lên bàn ăn không còn mang hình dáng của một sinh vật. Vì vậy, chúng ta rất dễ quên rằng trước khi trở thành một món ăn, đó từng là một sự sống. Nó từng thở, từng biết sợ hãi, từng vùng vẫy và từng cố giữ lấy mạng sống của mình. Khi thấy được điều ấy, ăn chay không còn đơn thuần là chuyện của cái miệng, mà trở thành chuyện của trái tim.

Người xưa từng để lại bốn câu thơ giới sát rất đáng suy ngẫm:

“Xưa nay trong một bát canh
Oán sâu như bể hận thành non cao
Muốn hay nguồn gốc binh đao
Lắng nghe lò mổ tiếng gào đêm thanh.”

Từ một bát canh rất nhỏ, bốn câu thơ mở ra một câu hỏi rất lớn: Đằng sau miếng ăn của mình có nỗi đau của một sinh mạng nào không? Người học Phật không nhất thiết phải nhìn việc ăn chay như một thành tích tu hành. Ăn chay trước hết có thể là một cách nuôi dưỡng tâm bất sát, tập cho mình biết dừng lại trước nỗi đau của một chúng sinh khác.

Có người hỏi: “Ăn chay có thành Phật không?” Dĩ nhiên là chưa chắc. Thành Phật là cả một con đường chuyển hóa tham, sân, si, phát triển giới, định, tuệ và mở rộng lòng từ đến với tất cả chúng sinh. Nhưng cũng chính vì con đường của Phật là con đường của từ bi và trí tuệ, nên càng đi sâu vào con đường ấy, con người càng khó thản nhiên trước nỗi đau và cái chết của một sinh mạng khác.

Vì thế, không cần biến chuyện ăn chay thành một cuộc tranh luận hơn thua. Hãy để lòng từ lớn lên đến đâu thì cách sống thay đổi đến đó. Chưa ăn chay trường được thì có thể bắt đầu bằng một ngày chay. Chưa thể từ bỏ

hoàn toàn thì có thể giảm bớt. Chưa đủ nhân duyên để thay đổi cả đời sống thì ít nhất cũng tập nhìn vào miếng ăn bằng một chút tỉnh thức. Điều quan trọng không phải là ăn chay để chứng minh mình đạo đức hơn ai, mà là mỗi ngày cố gắng làm cho nỗi đau mà sự tồn tại của mình gây ra cho những sinh mạng khác ít đi một chút. Đó đã là một sự thực tập từ bi rất cụ thể giữa đời thường.

Và có lẽ, khi lòng từ vượt ra khỏi giới hạn của một tôn giáo, nó trở thành một cách ứng xử công bằng với sự sống. Cố thi sĩ Nguyễn Đức Sơn (Sơn Núi), trong một lần trả lời phỏng vấn BBC, từng nói:

“Tôi ăn chay không phải vì ông Thích Ca ra đời, tôi ăn chay vì một chút công bằng đối với trời đất.”

Một câu nói rất Nguyễn Đức Sơn. Không cần đến những lý luận cao xa, câu nói đưa việc ăn chay trở về một điều rất căn bản: sự công bằng giữa con người với muôn loài, giữa một sinh mạng với những sinh mạng khác cùng có mặt dưới trời đất này.

Bởi vậy, ăn chay chưa chắc đã thành Phật. Nhưng ăn chay có thể giúp chúng ta nuôi dưỡng lòng từ, bớt gây đau khổ và biết tôn trọng sự sống. Lý do để một người đặt xuống một miếng thịt đôi khi cũng không cần phải cao xa. Chỉ vì mình biết nó từng là một sinh mạng. Chỉ vì mình biết nó cũng từng sợ đau, sợ chết như mình. Và chỉ vì mình muốn giữ lại trong lòng một chút công bằng đối với trời đất.

Ghi chú

1. Bốn câu thơ là bản dịch Việt lưu truyền từ bài “Giới sát thi, Đao binh kiếp” (戒殺詩 刀兵劫), được truyền dưới tên Giới Hiển Nguyện Vân (戒顯願雲). Nguyên tác chữ Hán được ghi nhận trong Liên Tu Khởi Tín Lục (《蓮修起信錄》). Bản dịch tiếng Việt sử dụng trong bài hiện chưa xác định được dịch giả.
2. Lời của thi sĩ Nguyễn Đức Sơn (Sơn Núi) trong một cuộc trả lời phỏng vấn BBC. Nguồn: Nguyễn Đạt. Tư tưởng “ăn chay vì lẽ công bằng của trời đất” cũng được Nguyễn Đạt ghi lại trong các bài viết về Nguyễn Đức Sơn.