Trong một khu vườn hay một ngôi nhà, dù sạch đến mấy cũng phải có chỗ cho thùng rác hiện diện. Thùng rác là nơi chứa rác, để rác bẩn không vung vãi ra bên ngoài. Thùng rác ban đầu vốn không
bẩn nhưng nó phải chứa rác bẩn lâu ngày cũng thành bẩn vì vậy phải vệ sinh thùng rác thường xuyên.
Nếu rác nhiều quá thì phải tìm cách đổ đi. Đổ đi đâu? Đổ ra ngoài không gian ngôi nhà sạch sẽ của mình ư?
Hẳn là như vậy, nhưng rác kia không mất đi hoàn toàn vì mất đi ở chỗ này nhưng sinh ra ở chỗ khác.
Và tuần tự như vậy, rác cứ vơi lại đầy. Nhận ra rác vơi đầy để biết cách chuyển nó ra khỏi thùng rác, chứ không phải khi vứt rác thì vứt luôn cả thùng rác đi.
Thật rất ngại khi người ta cứ nói miết đến việc diệt trừ tham sân si, nghe giống như tu hành cũng phải có khẩu hiệu vậy.
Tánh của vô minh tức Phật tánh. Tham sân si không bao giờ mất, nên đừng phí sức diệt trừ. Nó giống như thùng rác trong một ngôi nhà sạch sẽ. Việc kiểm soát thùng rác tốt sẽ làm cho không gian sống không bị ô nhiễm.
Thấy biết như thật không hoàn toàn nói theo cách nói: “khi ăn biết mình đang ăn”, “khi đi biết mình đang đi”. Đó chỉ là cách chia đoạn của trạng thái ý thức, hay cưỡng đoạt và chặn các dòng chảy liên tục của tâm.
Điều gì dẫn ta ngồi vào bàn ăn? Sự hoạt động mạnh trong tương tác của 18 giới (6 căn, 6 cảnh, 6 thức) đã thúc đẩy các trạng thái và thái độ đối với “xúc”, “thọ”, “ái”, “thủ”….
Chẳng hạn bụng đói, cơ thể thúc đẩy trạng thái “muốn” ăn, ý thức cùng lúc can dự vào, đây chính là biểu hiện vi tế của tham. Nói ra thành lời “đến giờ rồi chúng ta phải đi ăn thôi”, là sự thúc đẩy của tham. Khi ăn chọn món ưa thích, hay kêu thêm những món mình thích là trạng thái của tham, bình phẩm món ăn ngon dở là thái độ của tham…
Việc ăn thấy mình đang ăn, tạm gọi là cách thực hành chánh niệm, nhưng về bản chất cũng vẫn là cách đậy kín nắp thùng rác. Bởi mỗi khi bụng đói là cơ chế “muốn” sẽ thức giấc. Kiểm soát nó thông qua cử chỉ, ngôn ngữ, hành vi tuỳ thuộc vào thái độ và cách thức thực tập của mỗi người. Nếu nó diễn ra tự nhiên như tình trạng thấy biết đúng đắn, như thực thì gọi là tỉnh biết, rõ biết các trạng thái diễn ra trong tâm, không chấp không xả.
Xin lấy thêm ví dụ, chẳng hạn đang trong một bàn ăn, mọi người đang giữ chánh niệm bỗng có một người vì điều gì đó không vừa ý lên tiếng tranh luận, cãi cọ. Gặp tình huống ấy, các trạng thái thực hành nhanh chóng chuyển sang thái độ, trước tiên là lời nói thì thầm, suy nghĩ thì thầm xảy ra trong tâm, được đẩy sang phía đối tượng, nếu không vừa ý thì sân khởi, muốn người ta dừng lại ngay là tham khởi, mà tham sân đã khởi chắc chắn si khởi.
Hoặc giả trong ý nghĩ khởi niệm: “đã là người thực hành chánh niệm mà khi ăn còn nói năng thô tháo vậy, có đáng không”, khi này mạn khởi. Mạn và tham sân si nói ra có vẻ khác nhưng cũng là bạn đồng hành thân thiết của nhau.
Cứ mỗi một thái độ tham, sân, si mạn, nghi khởi lên là thùng rác dần dần đầy lên. Muốn thùng rác không đầy lên thì không còn thái độ gì cả. Thiền định thực tế không phải các trạng thái được sắp xếp một cách kỹ thuật hay kỷ luật. Thiền chính là thái độ với những gì đang diễn ra trong tâm, hay từ nơi cử chỉ, lời nói và hành động của mình.
Nước lặng thì trăng in. Rõ biết không chỉ nhìn vào trạng thái mọi sự mọi vật đang diễn ra, mà rõ biết ngay cả thái độ của mình với những thứ đang diễn ra. Chính thái độ ấy cho biết thùng rác trống rỗng hay thùng rác đang đầy lên.
