Những ngôi cổ tự ở vùng đất Thị xã Hà Tĩnh xưa

Ở vùng đất thị xã Hà Tĩnh xưa, Phật giáo đã bén rễ sâu bền, gắn liền với quá trình khai khẩn, lập làng của cư dân vùng đất Thành Sen. Trước những biến động lớn của lịch sử và chiến tranh, nơi đây từng tồn tại nhiều ngôi chùa làng, đóng vai trò là điểm tựa tinh thần và không gian sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

chua co ha tinh_nhung ngoi chua co xau o ha tinh_phat giao ha tinh_ lich su phat giao ha tinh (npt).jpg

Quang cảnh khu vực Núi Nài năm 1976 (nay là khu vực chùa Cảm Sơn) — Ảnh: Sỹ Ngọ.

chua cam son_nhung ngoi chua co xau o ha tinh_phat giao ha tinh_ lich su phat giao ha tinh (1).jpg

Khuôn viên chùa Cảm Sơn ngày nay nhìn từ trên cao - Ảnh Hồng Lam

Trong ký ức và sử liệu địa phương còn ghi nhận một số ngôi chùa tiêu biểu phân bố rộng khắp các khu vực. Nổi bật là Chùa Nài (Cảm Sơn tự - Đại Nài) gắn với nhiều truyền thuyết dân gian và lịch sử địa phương; cùng Chùa Phật Học (Nam Hà) – nơi từng là trụ sở quan trọng của phong trào chấn hưng Phật giáo tỉnh nhà thế kỷ XX.

Dưới đây lược ghi một số danh tự cổ trên vùng đất Thành Sen, Thị xã Hà Tĩnh xưa.

STT	Tên	Tên thường gọi	Địa điểm	Ghi chú
1	Chùa Nài	Cảm Sơn	Đại Nài	Đã khôi phục
2	Chùa Khang Quý		Cồn Cồ - Thạch Quý	Đã khôi phục
2	Chùa Cổ Lam		Phú Hàu	Nay không còn
3	Chùa Phật Học	Trụ sở Phật giáo	Nam Hà	Nay không còn
4	Chùa Đại Hào		Vĩnh Hòa – Thạch Linh	Nay không còn
5	Chùa Yên Lệ		Thạch Linh	Đang tu bổ
6	Chùa Thiều		Trung Cần	Nay không còn
7	Chùa Vạn Nghiêu		Phát Nạo	Đã khôi phục
8	Chùa Thanh Nhâm		Thạch Trung	Đã khôi phục

chua co ha tinh_nhung ngoi chua co xau o ha tinh_phat giao ha tinh_ lich su phat giao ha tinh (2).jpg

Võ Miếu (Đền Quan Thánh) Hà Tĩnh năm 1936 - Ảnh sưu tầm

Ở các làng xã phụ cận, đời sống Phật giáo xưa cũng từng hiện diện qua hàng loạt tự viện như Chùa Cổ Lam (Phú Hầu), Chùa Yên Lệ (Thạch Linh), Chùa Thiều (Trung Cần), Chùa Vạn Nghiêu (Phát Nạo) hay Chùa Thanh Nhâm (Thạch Trung). Tuy nhiên, trải qua sự khắc nghiệt của thời gian và bom đạn chiến tranh, nhiều ngôi chùa đã bị tàn phá hoàn toàn, nay không còn dấu vết kiến trúc (như chùa Thiều) hoặc chỉ còn lưu giữ được một vài di vật hiếm hoi như chuông đồng, kinh bổn tại chùa Vạn Nghiêu.

chua co ha tinh_nhung ngoi chua co xau o ha tinh_phat giao ha tinh_ lich su phat giao ha tinh (1).jpg

Bức ảnh "Pagode royale" (Chùa Hoàng Gia) ở Hà Tĩnh và có niên đại từ những năm 1920 (trong khoảng từ năm 1920 đến năm 1929). Bức ảnh từng thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Con người (Musée de l'Homme) trước khi được chuyển sang Bảo tàng Quai Branly - Pháp.

Dù phần lớn các ngôi chùa xưa đã trở thành phế tích hoặc chỉ còn lại trong hoài niệm, một số cơ sở như chùa Nài, chùa Thanh Nhâm, chùa Yên Lệ đã từng bước được Phật tử, nhân dân và chính quyền quan tâm phục dựng. Những di sản hữu hình và vô hình ấy vẫn tiếp tục nhắc nhớ thế hệ hôm nay về một mạch nguồn Phật giáo trầm mặc, hướng thiện từng hiện hữu sâu đậm trên mảnh đất thị xã Hà Tĩnh xưa.