Đây là câu hỏi rất quen thuộc với người mới thực tập thiền, đồng thời cũng là nỗi băn khoăn kéo dài của không ít người đã ngồi thiền nhiều năm.
Vừa ngồi xuống, chưa kịp yên thân thì đủ thứ suy nghĩ kéo đến: chuyện công việc, gia đình, ký ức cũ, lo toan
tương lai, thậm chí cả những ý nghĩ rất lặt vặt. Nhiều người vội kết luận rằng: "Mình ngồi thiền không được", "Tâm mình quá loạn", rồi sinh chán nản. Thực ra, vọng tưởng nổi lên khi ngồi thiền không phải là thất bại, mà là dấu hiệu cho thấy ta bắt đầu thấy được tâm mình.
Trước hết, cần hiểu đúng rằng mục đích của thiền không phải để hết vọng tưởng. Nếu ngồi thiền với mong muốn đầu tiên là "không nghĩ gì cả", thì gần như chắc chắn sẽ thất vọng. Tâm con người vốn quen suy nghĩ liên tục từ sáng đến tối. Khi chưa ngồi thiền, vọng tưởng vẫn có đó, chỉ là ta bận rộn nên không nhận thấy. Khi ngồi yên lại, không còn bị công việc che lấp, dòng tâm hiện ra rõ hơn, giống như nước lắng thì bùn nổi lên. Thấy vọng tưởng là điều hoàn toàn tự nhiên.
Vấn đề không nằm ở chỗ có vọng tưởng hay không, mà ở cách ta đối diện với vọng tưởng. Nhiều người rơi vào hai thái cực: một là chạy theo vọng tưởng, quên mất mình đang ngồi thiền; hai là chống lại, đè nén hoặc xua đuổi suy nghĩ, khiến tâm càng căng thẳng. Cả hai cách này đều không giúp việc thực tập thiền tiến sâu hơn.
Điều cần học đầu tiên là thái độ đúng. Khi vọng tưởng khởi lên, hãy nhận biết thật đơn giản: "Đang có suy nghĩ". Không phán xét, không tự trách, cũng không vội dán nhãn tốt hay xấu. Chỉ cần biết nó đang có mặt, giống như biết có một đám mây đang trôi ngang bầu trời. Mây không phải là kẻ thù của bầu trời, và vọng tưởng cũng không phải là kẻ thù của thiền.
Sau khi nhận biết, hãy quay về với đối tượng chính của thiền. Đối tượng ấy có thể là hơi thở, cảm giác nơi thân hoặc một đề mục quen thuộc mà bạn đang thực tập. Không cần kéo mạnh tâm trở lại, chỉ nhẹ nhàng quay về, như đưa một em bé đang chạy chơi trở về bên mình. Mỗi lần nhận ra mình đã đi xa rồi quay về, đó đã là thiền. Đừng xem việc "quay về" là thất bại, bởi chính đó là sự thực tập.
Một điểm rất quan trọng là đừng mong vọng tưởng biến mất quá nhanh. Vọng tưởng là thói quen được hình thành trong nhiều năm, thậm chí theo quan điểm Phật giáo là nhiều đời. Chỉ vì ngồi thiền vài chục phút mà muốn nó lặng yên ngay là điều không thực tế. Thiền không làm tâm trở nên trống rỗng, mà giúp tâm bớt bị cuốn theo vọng tưởng. Lúc đầu, vọng tưởng có thể vẫn rất nhiều, nhưng ta dần không còn chạy theo chúng quá lâu. Đó đã là một bước tiến.
Cũng cần lưu ý đến điều kiện của thân và tâm trước khi ngồi thiền. Nếu cả ngày căng thẳng, làm việc liên tục hoặc sử dụng quá nhiều thiết bị điện tử, thì khi ngồi xuống, vọng tưởng sẽ khởi lên mạnh hơn. Trước khi thiền, nên dành vài phút thả lỏng cơ thể, điều hòa hơi thở hoặc đi thiền hành trong thời gian ngắn. Khi thân bớt căng thẳng, tâm cũng dễ an yên hơn.
Ngoài ra, hãy xem vọng tưởng là đối tượng để quán chiếu, chứ không chỉ là chướng ngại. Khi có đủ chánh niệm, ta sẽ thấy được tính chất của vọng tưởng: sinh rồi diệt, không có suy nghĩ nào tồn tại lâu dài; nội dung của chúng thường lặp đi lặp lại; và ta không thật sự làm chủ được việc chúng xuất hiện. Thấy được như vậy, tuệ giác về vô thường và vô ngã bắt đầu nảy sinh. Khi ấy, vọng tưởng không còn là phiền toái mà trở thành một bài học quý giá trên con đường tu tập.
Một sai lầm khác là so sánh mình với người khác hoặc với hình ảnh lý tưởng về thiền. Có người nghe kể rằng ngồi thiền rất yên, rất an lạc, nên khi thấy mình đầy suy nghĩ thì sinh nghi ngờ bản thân. Thực tế, mỗi người có căn cơ khác nhau, mỗi giai đoạn tu tập cũng có những đặc điểm khác nhau. Điều quan trọng không phải là cảm giác dễ chịu, mà là sự tỉnh thức và trung thực với chính trải nghiệm của mình.
Các thiền sư thường khuyên rằng cần có sự kiên nhẫn. Thiền không cho kết quả theo kiểu hôm nay thực hành, ngày mai thấy ngay thành quả. Thiền là quá trình huân tập lâu dài. Mỗi lần ngồi, dù chỉ nhận ra và quay về được vài lần, cũng là đang gieo hạt giống chánh niệm. Đến một lúc nào đó, bạn sẽ nhận ra rằng vọng tưởng vẫn còn, nhưng chúng không còn làm chủ mình như trước. Đó chính là trái ngọt chân thật của sự thực tập.
Vì vậy, khi ngồi thiền mà vọng tưởng nổi lên, đừng vội nản lòng. Hãy mỉm cười, nhận biết, quay về và tiếp tục thực tập. Chỉ cần kiên trì làm đúng như vậy, hết lần này đến lần khác, con đường thiền tập sẽ tự nhiên rộng mở.
Pháp Niệm
