Theo Kinh Tăng Nhất A-hàm, quyển 9, phẩm Tàm Quý, Đức Phật đã giáo hóa Nan Đà qua hai câu chuyện đáng suy ngẫm.
1. Từ chưng diện đến ý thức xuất gia
Một lần, tại tinh xá Kỳ Viên, thành Xá-vệ, Tôn giả Nan Đà mặc y phục rất đẹp, màu sắc rực rỡ, mang giày có trang sức vàng, trang điểm đôi mắt, tay cầm bình bát, chuẩn bị vào thành khất thực.
Các vị Tỳ-kheo trông thấy liền trình lên Đức Phật. Ngài gọi Nan Đà đến nhắc nhở: đã xuất gia bằng niềm tin kiên cố thì phải sống tương xứng với đời sống Sa-môn, giữ gìn luật nghi, thực hành phạm hạnh, không nên quá chú trọng việc tô điểm hình thức bên ngoài.
Đức Phật khuyên Ngài hãy lấy pháp Sa-môn làm niềm vui, lấy đời sống tu tập làm lý tưởng, thay vì để tâm chạy theo những ham thích phù phiếm của thế tục.
2. Từ ý định hoàn tục đến sự chuyển hóa ái dục
Một lần khác, Nan Đà không kham nổi đời sống phạm hạnh, muốn cởi pháp phục trở về đời sống tại gia vì còn vương vấn nàng Sundarī. Khi được Đức Phật hỏi nguyên do, Ngài thưa rằng dục tâm quá mãnh liệt, bản thân không thể tự kiềm chế.
Đức Phật dùng thần lực đưa Nan Đà đến núi Hương Sơn, chỉ cho Ngài thấy một con khỉ cái mù để so sánh với nàng Sundarī. Nan Đà cho rằng không thể so sánh như vậy, bởi hình ảnh người vợ sắp cưới vẫn còn in sâu trong tâm trí mình.
Sau đó, Đức Phật đưa Ngài lên cung trời Đao Lợi, nơi có 500 thiên nữ xinh đẹp. Các thiên nữ cho biết họ đang chờ Nan Đà, bởi nghe nói sau khi mạng chung, Ngài sẽ sinh về cõi trời và trở thành chồng của họ.

Trưởng lão Hòa thượng Thích Đức Nghiệp, 98 tuổi, Đệ nhất Phó Pháp chủ kiêm Giám luật Hội đồng Chứng minh GHPGVN quang lâm chứng minh Lễ hoàn nguyện Chùa Phúc Lâm, Biên Hòa năm 2025.
Nghe vậy, Nan Đà vô cùng hoan hỷ, mong muốn tiếp tục tu tập để được hưởng phước báo ấy. Khi Đức Phật hỏi giữa Sundarī và 500 thiên nữ ai đẹp hơn, Ngài cho rằng người vợ sắp cưới chẳng khác nào con khỉ mù khi đặt cạnh các thiên nữ.
Nhận thấy Nan Đà vẫn còn bị dục vọng chi phối, Đức Phật tiếp tục đưa Ngài xuống địa ngục A-tỳ. Tại đây, Nan Đà nhìn thấy một vạc lớn đang để trống. Ngục tốt cho biết đó là nơi dành cho chính Ngài sau khi hưởng hết phước báo cõi trời.
Vô cùng kinh hãi, Nan Đà nhận ra rằng ngay cả phước báo cõi trời cũng không thoát khỏi quy luật vô thường, không phải cứu cánh của đời sống tu tập.
Trở về trước Đức Phật, Ngài thành tâm sám hối. Đức Phật tiếp tục chỉ dạy pháp Chỉ và Quán, khuyến khích Ngài chuyên tâm tu tập, hướng đến Niết-bàn.
Nan Đà vâng lời, tinh tiến hành trì, đoạn tận các lậu hoặc và cuối cùng chứng quả A-la-hán. Khi ấy, Ngài không còn mong cầu 500 thiên nữ như trước nữa.
3. Lời bình: Xuất gia là hành trình chuyển hóa
Hai câu chuyện trên cho thấy một tiến trình tu tập đáng suy ngẫm. Ban đầu, Nan Đà còn chú trọng y phục, trang sức và hình thức bên ngoài. Dù đã xuất gia, Ngài vẫn vướng mắc tình cảm, ham muốn đời thường, thậm chí mong cầu dục lạc ở một cảnh giới cao hơn.
Điều đáng quý là qua sự giáo hóa của Đức Phật, Ngài từng bước nhận diện những trói buộc trong tâm, nỗ lực chuyển hóa và cuối cùng đạt đến giải thoát.
Người xuất gia không nhất thiết phải ăn mặc xuề xòa, thiếu chỉnh tề; nhưng cần giữ gìn sự giản dị, đoan nghiêm, không để tâm lệ thuộc vào sự tô điểm và chưng diện.
Điều quan trọng không chỉ là chiếc áo đang mặc, mà còn là tâm niệm của người khoác chiếc áo ấy.
Đã phát tâm xuất gia thì cần từng bước chuyển hóa những thói quen, ham muốn và sự đắm nhiễm vốn có; lấy pháp Sa-môn làm niềm vui, lấy giới luật làm khuôn phép, lấy phạm hạnh làm nền tảng, lấy thiểu dục tri túc làm phương châm tu tập.
Đặc biệt, người tu không nên chỉ thay thế dục lạc thế gian bằng sự mong cầu hưởng thụ ở những cảnh giới cao hơn. Bởi tất cả những gì còn nằm trong vòng sinh diệt đều không phải cứu cánh tối hậu.
Hình thức bên ngoài có thể thay đổi trong một ngày, nhưng sự chuyển hóa nội tâm đòi hỏi cả một quá trình tu tập bền bỉ.
Từ một vương tử quen sống trong nhung lụa, từng muốn hoàn tục vì ái dục, Tôn giả Nan Đà đã nỗ lực vượt thắng chính mình để đạt đến quả vị giải thoát.
Qua đó cho thấy tu không phải để thay đổi hình thức bên ngoài, mà để chuyển hóa chính mình; tu không phải để tìm kiếm một đời sống hưởng thụ cao hơn, mà để vượt thoát mọi trói buộc của tham ái và vô minh.
Bần sư Thích Minh Trí
CHÙA CHÂN QUÊ BẮC BỘ PHÚC LÂ
Mạnh Đông năm Bính Ngọ – 2026