Theo giáo lý chuẩn mực của Phật giáo Nguyên Thủy (Theravada), được ghi chép trong

Tam Tạng Kinh Điển (Tipiṭaka) và Bộ Chú Giải (Aṭṭhakathā), câu trả lời là tùy thuộc vào tâm ý (tác ý – Cetanā) khi đảnh lễ, không phải cứ cúi đầu, chắp tay hoặc đảnh lễ là mặc nhiên bị đứt Tam Quy hay Giới Hạnh.
Cụ thể, việc phân định đứt hay không đứt được xét trên hai phương diện tách biệt: Tam Quy (quy y Phật, Pháp, Tăng) và Ngũ Giới (năm giới của người tại gia).
1. Về Tam Quy (quy y Phật, Pháp, Tăng)
Sự đứt, làm ô nhiễm hoặc phá vỡ Tam Quy được chia thành hai mức độ:
Trường hợp bị đứt Tam Quy (hoàn toàn mất quy y)
Xảy ra khi một người khởi tâm từ bỏ Tam Bảo (tuyên bố không còn nương tựa Phật, Pháp, Tăng) hoặc khởi tâm nương tựa một giáo chủ, thần linh hay giáo pháp ngoại đạo với niềm tin rằng đó là nơi cứu rỗi tối thượng, có thể giúp mình giải thoát khỏi luân hồi đau khổ. Khi đảnh lễ với tâm quy hướng và đặt niềm tin tối thượng như vậy, Tam Quy lập tức bị đứt.
Trường hợp không bị đứt Tam Quy (chỉ là lễ nghi xã giao, thể hiện sự tôn trọng)
Nếu bạn đảnh lễ hoặc chắp tay chào một vị tu sĩ thuộc tôn giáo khác, hoặc đi ngang qua đền thờ ngoại đạo, nghĩa trang liệt sĩ và cúi đầu vì những lý do sau đây thì không bị đứt Tam Quy:
Phép lịch sự, phong tục tập quán xã hội, chẳng hạn như đi dự đám tang, đám cưới ở nhà thờ, đền, chùa khác; tưởng niệm liệt sĩ hoặc chào hỏi bậc trưởng thượng, người lớn tuổi theo truyền thống Á Đông.
Sự tôn kính đức hạnh thế gian. Ví dụ, khi thấy một vị tu sĩ ngoại đạo có đời sống đạo đức, từ thiện, giữ giới hạnh tốt, thiểu dục, người Phật tử có thể tỏ lòng kính trọng những phẩm chất tốt đẹp đó, chứ không xem họ là bậc Toàn Giác giải thoát.
Bị ép buộc để bảo toàn tính mạng hoặc tránh xung đột không đáng có, nhưng trong tâm vẫn kiên định niềm tin nơi Tam Bảo.
Trong các trường hợp này, Tam Quy hoàn toàn không bị đứt. Tuy nhiên, chú giải cũng lưu ý rằng nếu đảnh lễ vì sợ hãi vu vơ hoặc mê tín, cầu xin thần linh ban phước, giáng họa, thì Tam Quy tuy chưa đứt hẳn nhưng bị làm cho ô nhiễm, suy yếu (sankiliṭṭha).
Nguyên tắc cốt lõi: Đức Phật dạy: "Này các Tỳ-kheo, Ta tuyên bố rằng tác ý (Cetanā) chính là nghiệp" (Kinh Tăng Chi Bộ – AN 6.63). Hành động bên ngoài có thể giống nhau, nhưng tâm bên trong đặt niềm tin giải thoát vào đâu mới quyết định Tam Quy còn hay mất.
Trong kinh Tương Ưng cũng có trường hợp cư sĩ, vua Pasenadi đảnh lễ, chắp tay hướng về những người thuộc ngoại đạo lõa thể, nhưng Đức Phật không nói gì về vấn đề đứt Tam Quy. Ngài chỉ thuyết pháp và trả lời câu hỏi của nhà vua.
Bện tóc (S.I,77)
-
Một thời, Thế Tôn ở tại Sàvatthi, Pubbàràma (Đông Viên), tại lâu đài Migàramàtu (Lộc Tử Mẫu giảng đường).
-
Lúc bấy giờ, Thế Tôn vào buổi chiều, từ chỗ thiền tịnh độc cư đứng dậy và đến ngồi tại mái hiên phía cửa ngoài.
Rồi vua Pasenadi nước Kosala đi đến Thế Tôn; sau khi đến, đảnh lễ Thế Tôn và ngồi xuống một bên.
-
Lúc bấy giờ, bảy vị bện tóc, bảy vị Niganthà, bảy vị lõa thể, bảy vị mặc một y và bảy vị du sĩ với thân đầy lông, với móng tay dài, lớn như cây lau, mang các dụng cụ khất sĩ đang đi ngang qua, cách Thế Tôn không xa bao nhiêu.
-
Rồi vua Pasenadi nước Kosala, từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp y vào phía một bên vai, quỳ xuống trên đầu gối tay mặt, chắp tay hướng về bảy vị bện tóc, bảy vị Niganthà, bảy vị lõa thể, bảy vị mặc một y và bảy vị du sĩ ấy và nói lên ba lần tên của mình: "Thưa chư Tôn, con là vua Pasenadi nước Kosala".
-
Rồi vua Pasenadi nước Kosala, khi bảy vị bện tóc, bảy vị Niganthà, bảy vị lõa thể, bảy vị mặc một y và bảy vị du sĩ ấy đã đi qua không lâu, liền đi đến Thế Tôn, đảnh lễ Ngài và ngồi xuống một bên.
-
Ngồi xuống một bên, vua Pasenadi nước Kosala bạch Thế Tôn:
"Bạch Thế Tôn, có phải những Tôn giả ấy là những vị A-la-hán trên đời này, hay là những vị đang đi trên con đường hướng đến đạo quả A-la-hán?"
-
"Thưa Đại vương, khi Đại vương còn là cư sĩ, trong khi còn sống thọ hưởng các dục, bị con cái trói buộc, quen dùng các loại chiên đàn ở xứ Kàsi, trang sức với vòng hoa, hương thơm, dầu sáp, sử dụng vàng và bạc, thời Đại vương thật khó biết được các vị ấy là bậc A-la-hán hay là bậc đang đi trên con đường hướng đến A-la-hán quả.
Thưa Đại vương, chính phải cộng trú mới biết được giới đức của một người, và phải trong một thời gian dài, không thể khác được, phải có tác ý, không phải không có tác ý, phải có trí tuệ, không phải với ác tuệ.
-
Thưa Đại vương, chính phải cùng chung một nghề mới biết được sự thanh tịnh của một người, phải trong một thời gian dài, không thể khác được, phải có tác ý, không phải không có tác ý, phải có trí tuệ, không phải với ác tuệ.
-
Thưa Đại vương, chính trong thời gian bất hạnh mới biết được sự trung kiên của một người, phải trong một thời gian dài, không thể không khác được, phải có tác ý, không phải không có tác ý, phải có trí tuệ, không phải với ác tuệ.
-
Thưa Đại vương, chính phải đàm đạo mới biết được trí tuệ của một người, và phải trong một thời gian dài, không thể khác được, phải có tác ý, không phải không có tác ý, phải có trí tuệ, không phải với ác tuệ."
-
"Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn! Thật hy hữu thay, bạch Thế Tôn, khi Thế Tôn đã khéo nói như sau: 'Thưa Đại vương, khi Đại vương còn là cư sĩ... không phải với ác tuệ'!"
-
"Bạch Thế Tôn, có những người trinh thám này của con, những người trinh sát, sau khi đi trinh sát một nước, họ đến con. Trước hết họ báo cáo rồi con mới đúc kết.
-
Bạch Thế Tôn, ở đây những người ấy sau khi tẩy sạch bụi và nhớp, sau khi tắm rửa và xoa dầu, sau khi chải sạch râu tóc, mặc áo vải trắng, họ được hầu hạ săn sóc và cho thọ hưởng năm dục công đức."
-
Rồi Thế Tôn, sau khi hiểu rõ ý nghĩa này, ngay trong lúc ấy mới nói lên bài kệ:
Không phải do sắc tướng,
Biết rõ được con người,
Không phải nhìn thoáng qua,
Đặt được lòng tin cậy.
Dưới bộ áo đạo đức,
Với hình tướng tự chế,
Những kẻ sống buông thả,
Sống phây phây đời này.
Như bông tai bằng đất,
Giả dạng bông tai thật,
Như nửa tiền bằng đồng,
Được sơn phết lớp vàng.
Một số sống che đậy,
Ẩn kín dưới bề ngoài,
Nội thân thật bất tịnh,
Mặt ngoài giả mỹ diệu.
Hơn nữa, trong Vinaya (Luật tạng), một vị Tỳ-kheo không được đảnh lễ người không phải Tỳ-kheo có hạ hơn mình. Nếu đảnh lễ thì phạm Dukkata (tác ác), tội thuộc lỗi nhẹ, chứ không phải đứt Tam Quy hay Giới Hạnh.
2. Về Ngũ Giới (năm giới của cư sĩ)
Việc đảnh lễ ngoại đạo hay bất kỳ đối tượng nào hoàn toàn không làm đứt Ngũ Giới.
Ngũ Giới chỉ bao gồm năm điều: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu và các chất say. Hành động chắp tay hay đảnh lễ không vi phạm bất kỳ điều nào trong năm giới này.
Chỉ khi bạn làm lễ tế thần bằng cách giết mổ sinh vật thì mới phạm giới thứ nhất là sát sinh.
3. Người Phật tử Theravada nên ứng xử thế nào cho chuẩn mực?
Để giữ Tam Quy được trong sạch và vững chắc trong đời sống thực tế khi tiếp xúc với các tín ngưỡng khác:
Giữ tâm chánh kiến khi hành lễ
Khi cần thiết phải cúi đầu ở các cơ sở tín ngưỡng khác như đình, đền, nhà thờ vì lý do ngoại giao, gia đình hoặc văn hóa, hãy giữ tâm bình thản, xem đó đơn thuần là sự tôn trọng văn hóa và con người, tuyệt đối không khởi tâm cầu xin ban phước hay quy phục, không xem đó là nơi nương tựa tối thượng.
Thọ trì lại Tam Quy nếu bất an
Trong truyền thống Theravada, Tam Quy không phải là thứ mất rồi không lấy lại được. Nếu lỡ khởi tâm mê tín, dao động khiến bản thân thấy bất an, bạn chỉ cần đến trước bàn thờ Phật hoặc gặp một vị Tỳ-kheo để đọc lại lời xin thọ trì Tam Quy và Ngũ Giới một cách trang nghiêm là mọi thứ lại được thiết lập trọn vẹn.
Hồng Lam
Sưu tầm